کاروانسرای امین آباد (ملک)

این بنا در 38 کیلومتری جنوی قمشه در جاده شهرضا و در مسیر راه کاروانی شیراز به اصفهان دوره صفویه و در زمان شاه عباس اول بنا شده است. شکل آن با کاروانسراهای متداول آن زمان، متفاوت است و به جای نقشه چهارضلعی، نقشه هشت ضلعی دارد که تنها کاروانسراهای ده بید، چهارآباد و خان خوره نظیر آن هستند. به علت یکی بودن دوره این بناها می توان گفت که معمار اصلی همه این بناها یک نفر بوده و علت هشت ضلعی بودن بنا را می توان مسائل امنیتی و افزودن بر استحکامات آنها دانست، ولی پیچیدگی فضا، انطباق هوشمندانه کاربری کاروانسرا بر نقشه هشت ضلعی و ایجاد فضاهای جدید و زیبا را می توان نشانه تحول و تکامل معماری کاروانسرا به شمار آورد. در کنار این بنا یک آب انبار، یک حمام و یک  مسجد نیز قرار دارد که نشاندهنده ارزش مکانی این بناست و استقرار مناسب و دسترسی به منابع آب، باعث شده که در کنار این مجموعه روستای امین آباد نیز شکل بگیرد و خوشبختانه هر چهار بنای این مجموعه سالم مانده اند که در صورت مرمت نمونه ای استثنایی از یک اقامتگاه بین راهی تاریخی را می توان احیا کرد.

هر ضلع این بنای هشت ضلعی از بیرون 24 متر طول و حدود 6 متر ارتفاع دارد. دیوارهای خارجی، جز سردرِ ورودی، همگی از سنگ لاشه ساخته شده اند. شاید چشمگیرترین و هنرمندانه ترین بخش کاروانسرا حیاطِ آن باشد. چهار ایوان اصلی براساس الگوی حیاط های چهار ایوانه، روی دو محور عمود برهم، قرار گرفته اند. ورودی شترخان ها نیز در کنار همین ایوان ها قرار دارد.  در همه جای این بنا تزیینات زمخت و ساده اند و روحیه ی اصلی آن تنها حرکات متنوع آجر است. در حالی که در شاه نشین فضایی با تزیینات یک کوشک، در میان یک باغ اعیانی به چشم می خورد.

منبع: کتاب کاروانسرا در ایران نوشته سعید هادی زاده کاخکی(1389)، تهران، دفتر پژوهش های فرهنگی